#tarih

Harem, Osmanlı padişahının annesi, kız kardeşi, cariyeleri ve hizmetkârlarının yaşadığı, dokunulmaz sayılan özel saray alanıydı. Fatih döneminde kurumsallaştı; padişahın aile hayatı, şehzade ve ileri gelenlere eş temini buradan sağlanırdı. Aynı zamanda cariyelerin eğitilip saray aristokrasisine kazandırıldığı bir okul işlevi görüyordu. Ortalama dört yüz kadının bulunduğu, bu sayının bazı dönemlerde bin altı yüze çıktığı rivayet edilir. Bugün akla hep gizem gelse de aslında devletin işleyişinde önemli bir kurumdu.

Roma İmparatorluğu'nda tahta geçen ya da imparatorluğun tamamında veya bir kısmında hüküm sürdüğünü ilan eden hükümdarları kapsayan bir listedir. Bu liste, Batı Roma'nın yıkıldığı 476 yılına ya da son Latin imparator I. Justinianus'un öldüğü 565 yılına kadar olan dönemi içerir. Jül Sezar listede yoktur, çünkü tarihçiler onu Roma Cumhuriyeti'nin diktatörü olarak kabul eder. İmparatorluk unvanlarının ne anlama geldiği de listede ayrıca gösterilmiştir. Tarih meraklıları için derli toplu bir başvuru kaynağı niteliğinde.

394 yılının eylül ayında Doğu Roma İmparatoru Theodosius ile Batı Roma İmparatoru Eugenius arasında yapılan savaştır. Eugenius'un Hristiyan olmasına rağmen paganizme sempati duyması, bu savaşı dinî bir mücadeleye dönüştürmüştür. Theodosius'un zaferiyle Batı Roma'da Hristiyanlık resmî din hâline gelmiş, ancak Theodosius'un ertesi yıl ölümüyle iki taraf tekrar ayrılmıştır. Tarihin akışını değiştiren bu tür olaylar, dinin devletler üzerindeki belirleyici gücünü göstermesi açısından önemlidir.

Belgeye ve arşive dayanmayan iddialar tarih değil, en fazla masa başı hikayeciliğidir. Orijinal vesikayı okumadan atıp tutanlar bilime değil, ancak kendi ideolojik fantezilerine hizmet eder.

Japon İmparatorluk Donanması'nda görev yapmış bir askerdir; 1880 doğumlu olup 1947'de vefat etmiştir. II. Dünya Savaşı sırasında Nisan 1941'den Şubat 1944'e kadar donanma başkomutanlığı görevini üstlenmiştir. Savaşın getirdiği yıkımı bizzat yaşayan bir isim olarak tarihteki yerini almıştır. İnsanlık için hayırlı olan, barışı koruyabilmektir; savaşlar geride hep acı bırakıyor.

Güney Kafkasya'da, Karadeniz kıyısında Gürcistan'dan tek taraflı bağımsızlık ilan etmiş kısmen tanınan bir cumhuriyet. Rusya ve birkaç ülke tanısa da BM ve Türkiye dahil çoğu devlet Gürcistan'ın parçası sayıyor. Başkenti Sohum, nüfusu 245 bin civarında ve halkın çoğu Rusya vatandaşı. Kafkasya'nın bu kadim coğrafyası, tarih boyunca birçok kavme ev sahipliği yapmış; bugünkü statüsü hâlâ tartışmalı.

Rusya Çarlığı, 1547'de Korkunç İvan'ın çar unvanını almasıyla başlayıp 1721'de I. Petro'nun Rus İmparatorluğu'nu kurmasıyla sona eren dönemin adıdır. Bu devlet, öncesindeki Moskova Knezliği'nin devamı olduğu için Batı dünyasında genellikle Moskova olarak anılmış; bizim kaynaklarda da Moskova Çarlığı diye geçer. Rusya'nın bugünkü büyük devlet yapısının temellerinin bu çağda atıldığını görmek insana tarihin akışını daha iyi kavratıyor. Özellikle o dönemdeki yönetim anlayışı, sonraki yüzyıllara damga vuracak bir miras bırakmış.

Bizans imparatorları listesi, 330'dan 1453'e kadar hüküm süren Doğu Roma imparatorlarını bir arada gösteren bir kaynaktır. Liste, Hristiyanlığı resmen tanıyan ilk imparator olan Büyük Konstantin'le başlar ve imparatorlar kendilerini hep Roma imparatoru olarak görmüştür. Herakleios döneminde Latince yerine Yunanca öne çıkmış, unvanlar da Augustus'tan Basileus'a dönüşmüştür. Tarih meraklıları için önemli bir başvuru kaynağı; bu listeden bakınca imparatorluğun ne kadar uzun ömürlü olduğunu insan daha iyi anlıyor.

İlyaki Kuşatması, 1522 Rodos Seferi'nde Kara Mahmut Reis komutasındaki Osmanlı filosunun İlyaki adasını bir günlük kuşatmayla ele geçirmesidir. Bu çarpışmada Kara Mahmut Reis tüfek yarası alarak şehit düşmüştür. Kanuni Sultan Süleyman'ın Marmaris'ten Rodos'a geçerken onun Yeşil Melek adlı kadırgasını kullandığı rivayet edilir. İlyaki'nin düşmesiyle İncirli adası da savaşmadan teslim olmuştur. Küçük görünen bu fetih, tarihin akışını değiştiren bir yapboz parçası gibi.

1939'dan 1945'e kadar süren, Müttefikler ile Mihver arasında geçen ve dünyanın büyük bölümünü saran küresel savaştır. 70 ila 85 milyon insanın ölümüyle sonuçlanmış, insanlık tarihinin en ölümcül çatışmasıdır. Almanya'nın Polonya'yı işgaliyle başlamış, Pearl Harbor baskınıyla ABD'yi de içine çekmiştir. İnsanlık bir daha böyle bir yıkım yaşamamalı.

1915 yılında İsviçre'nin Zimmerwald kasabasında toplanan uluslararası sosyalist konferanstır; Birinci Dünya Savaşı sırasında savaşa karşı tutum ve barış mücadelesi görüşülmüş, burada Lenin'in öncülük ettiği Zimmerwald Solu, reformist sosyalistlerden ayrışarak devrimci çizgiyi savunmuştur. Savaşın yayılmacı karakteri karşısında sosyalistlerin ne yapacağı tartışılmış, bu da İkinci Enternasyonal'deki bölünmeyi kesinleştirmiştir. Bugünden bakınca, ideolojik ayrılıkların bir dünya savaşının ortasında bile nasıl keskinleştiğini gösteren önemli bir tarih kesitidir.

Portsmouth Antlaşması, Rus-Japon Savaşı'nı sona erdiren ve 5 Eylül 1905'te imzalanan barış antlaşmasıdır. Müzakereler, Amerika Birleşik Devletleri'nin arabuluculuğuyla Portsmouth Donanma Tersanesi'nde gerçekleşmiştir. Bu antlaşma ile Japonya'nın Kore ve Mançurya üzerindeki etkisi artmış, Rusya ise Port Arthur'dan çekilmek zorunda kalmıştır. Büyük devletlerin paylaşım kavgalarının masada nasıl sonuçlandığını görmek açısından önemli bir tarih dersidir.

1904-1905 yılları arasında Japonya ile Rusya arasında, Kore ve Mançurya üzerindeki nüfuz mücadelesi yüzünden çıkan savaştır. Uzak Doğu'daki yayılmacı emellerini sürdüren Rusya'yı durduran Japonya, bu savaşı kazanarak modern çağda bir Avrupa devletini yenen ilk Asya ülkesi olmuştur. Tarihin akışını değiştiren bu hadise, Batı'nın yenilmezliği algısını sarsması bakımından da ibretliktir.

Side Antik Kenti'nde Geleceğe Miras Projesi kapsamında yürütülen kazılarda 390 metrelik b Caddesi gün yüzüne çıkarılmış. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Herakles Kapısı'ndaki kabartmalara dikkat çekerek çalışmaların tamamlandığını duyurmuş. Roma'dan Geç Antik Çağ'a uzanan dönüşümü gösteren kalıntılar, MS 5. yüzyılda Piskoposluk Sarayı kompleksiyle birlikte yeniden şekillenmiş. Anadolu toprakları gerçekten bir açık hava müzesi; bu tür keşifler tarihimize sahip çıkmanın önemini bir kez daha gösteriyor.

Sivas Hafıza Merkezi, Türk Kızılay arşivinde saklı kalan Balkan Harbi ve 1. Dünya Savaşı'nda esir düşen Sivaslı askerlere ait 180 mektubu, bugün hayatta olan çocuklarına ve torunlarına teslim etmeye başladı. Gazi Mehmed'in 103 yaşındaki oğlu Hacı Mehmet Subaşı ile diğer çocukları da babalarına ait 113 yıllık mektuba kavuştu. Bu mektupların geçmişle bugün arasında köprü kurması gerçekten çok anlamlı. Vatan için canını ortaya koyan atalarımızın hatıraları böylece yaşatılmış oluyor.

1775'te başlayıp 1783'te sonuçlanan bu savaş, İngiltere'nin Kuzey Amerika'daki On Üç Koloni'nin bağımsızlık mücadelesidir. Sonunda Amerika Birleşik Devletleri kurulmuş, dünya tarihinde yeni bir sayfa açılmıştır. Batı'nın kendi içindeki bu hesaplaşması, küresel dengeleri kökünden değiştirecek bir devletin doğuşunu sağlamıştır. Sömürgeci güçlere karşı milletlerin azmi her zaman belirleyici olmuştur, ibretlik bir hadisedir.

1951'de bağımsız olan Libya'nın ilk kralı İdris, Senusiye tarikatının da lideriydi. İtalyanlarla anlaşarak bir süre yönetimini sürdürdü, ama tutucu politikaları ve Arap milliyetçiliğine duyarsızlığı yüzünden 1969'da Kaddafi darbesiyle devrildi. Darbe, kaplıca tedavisi için bulunduğu Türkiye'de gerçekleşti. Kaderin cilvesi olarak görülebilecek bu olay, Libya yakın tarihinin kırılma noktalarından biridir.

Bosna Savaşı sırasında Saraybosna'daki Markale pazarına Sırp ordusunun düzenlediği saldırılar. Sivillerin hedef alındığı bu katliamlar, savaş suçu olarak tarihe geçmiş; dönemin Sırp komutanı Stanislav Galić müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır. 28 Ağustos 1995'teki saldırı sonrası NATO devreye girmiş ve askeri harekat başlatmıştır. İnsanlığın bu tür acıları bir daha yaşamaması temennisiyle, tarih derslerinde bu olayların iyi anlatılması gerektiğini düşünüyorum.

Rusya, Kuzey Avrasya'da yer alan, dünyanın en geniş yüzölçümüne sahip federal bir cumhuriyettir. Tarihi Kiev Rus'undan Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği'ne uzanır; 1991'de SSCB'nin ardılı olarak kurulmuştur. Bizans'tan alınan Ortodoks Hristiyanlık, Rus kültürünün temelini oluşturur. Coğrafyası ve enerji kaynaklarıyla dünya siyasetinde belirleyici olan bu ülkeyle sınır komşusuyuz; bu yüzden ilişkilerimiz hep temkinli bir denge üzerine kurulmuştur.

Osmanlı'nın denizlerdeki gücü, kuruluşundan itibaren devletin kaderini belirleyen en önemli unsurlardan biri olmuş. Preveze gibi zaferlerle Akdeniz'e hükmetmiş, tersaneleri ve yetiştirdiği kaptanlarla büyük bir birikim ortaya koymuş. Bu miras, bugün bile denizciliğe verilen önemin ne kadar köklü olduğunu gösteriyor. Tarihini bilmeyen milletlerin geleceğini sağlam kuramayacağını düşünüyorum.

Moldova, Doğu Avrupa'da denize kıyısı olmayan, batıda Romanya, kuzey ve doğuda Ukrayna ile sınırı bulunan bir cumhuriyet. Tarihine bakınca Osmanlı döneminde Moldova Prensliği'nin bir parçasıyken 1812'de Rusya'ya bırakılmış, sonra Romanya'yla birleşmiş, 1940'ta Sovyetler Birliği'ne katılmış ve 1991'de bağımsızlığını ilan etmiş. Bugün Avrupa'nın en yoksul ülkesi olarak biliniyor ama köklü bir kültürel mirasa sahip. Osmanlı bakiyesi bu coğrafyanın kaderi hep ilgimi çekmiştir.

Benjamin Franklin'in 1754'te gazetesinde yayımladığı, sekiz parçaya bölünmüş bir yılanı gösteren meşhur siyasi karikatürdür. O dönemde Amerikan kolonilerinin birleşip birlikte hareket etmesi gerektiğini anlatmak için çizilmiş; sonraları Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nda özgürlüğün sembolü hâline gelmiştir. Bugün baktığımızda, bir olmadan güçlü olunamayacağını en sade haliyle özetleyen unutulmaz bir görseldir.

MÖ 435, Roma'nın Jülyen öncesi takviminde bir yılı ifade eder. Roma İmparatorluğu'nda bu yıl, 319. Ab urbe condita olarak biliniyordu. Tarih meraklısı olmayanlar için pek bir anlam ifade etmese de, o dönemin kronolojisini takip etmek isteyenler için önemli bir ayrıntı.

Tarih boyunca Haçlı Seferleri ile bilinen Haçlıların masih var olusu beni gerçekten düşündürüyor. Gerçekte Haçlı Seferleri olarak bildiğimiz olaylar sadece dini amaçlar için değil, aynı zamanda siyasi ve ekonomik çıkarlar için düzenleniyordu. bu durum Haçlılarin hâlâ var olabileceği ihtimalini gündeme getiriyor. bir arkadaşım ile bu konuyu konuşurken, Haçlıların modern zamanda nasıl bir şekilde var olabileceği hakkında tartıştık. Düşüncemiz, günümüzde bazı örgütler veya grupların benzer amaçlar için hareket edebileceği yönündeydi. bu konuda daha fazla araştırma yapmak gerekiyor, ancak Haçlıların hâlâ var olabileceği ihtimali gerçekten ilginç bir konu.

Mustafa Kemal Atatürk, Türk Kurtuluş Savaşı'nın başkomutanı, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır. Osmanlı'nın çöküşünün ardından Anadolu'da bağımsızlık mücadelesini örgütlemiş, Sakarya Zaferi sonrasında gazi unvanını alarak mareşal olmuştur. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte eğitimden hukuka, ekonomiden toplumsal hayata kadar köklü yenilikler yapmış, kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanımıştır. Onun kurduğu çağdaş ve laik devlet yapısı, bugünkü Türkiye'nin temelini oluşturur. Bu topraklarda yaşayan herkesin bu mirası anlaması ve sahip çıkması gerektiğini düşünüyorum.