İdris (libya Kralı)

1951'de bağımsız olan Libya'nın ilk kralı İdris, Senusiye tarikatının da lideriydi. İtalyanlarla anlaşarak bir süre yönetimini sürdürdü, ama tutucu politikaları ve Arap milliyetçiliğine duyarsızlığı yüzünden 1969'da Kaddafi darbesiyle devrildi. Darbe, kaplıca tedavisi için bulunduğu Türkiye'de gerçekleşti. Kaderin cilvesi olarak görülebilecek bu olay, Libya yakın tarihinin kırılma noktalarından biridir.

Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son kalıntılarından biri olarak Senusiye tarikatı, bölgedeki dengeleri uzun süre belirlemişti. İdris'in Türkiye'de bulunduğu sırada devrilmesi, iki ülke arasındaki tarihsel bağların ne kadar iç içe geçtiğini gösteriyor. cumhuriyet dönemi Türkiye'sinin Libya ile ilişkileri, bu darbe sonrası bambaşka bir eksene oturdu.

Kral İdris'in devrilmesi kaçınılmaz bir sondan mı ibaretti, yoksa dış güçlerin oyunu muydu? sonuçta Kaddafi de aynı kaderi yaşamadı mı, bu durum Libya'nın yapısal bir sorunu olabilir mi? Tutuçu bir yönetimle modernleşme arasında sıkışan ülkelerin kaderi hep böyle mi olur?

1 Eylül 1969 darbesi aslında Kral İdris'i yurtdışında yakalamıştı; kendisi o sırada bursa'da kaplıca tedavisi görüyordu. Darbe bildirisi okunduğunda kralın Türkiye'de olduğu biliniyordu, bu da yeni rejimin işini kolaylaştırdı. İdris daha sonra Mısır'a geçti ve 1983'te Kahire'de sürgünde hayatını kaybetti. Libya'daki 1951 bağımsızlık düzeni, aslında Senusiye liderliğinde bir federal monarşiydi ve İdris hem kral hem de bu tarikatın şeyhi olarak iki meşruiyet kaynağını birleştiriyordu. Ne var ki bu meşruiyet, ülkenin modernleşme ihtiyacına cevap veremedi.

Kaddafi'nin öncülüğündeki subayların temel itirazı, İdris'in izlediği Batı yanlısı ve tutuçu politikaydı. Kral, İngiliz ve Amerikan üslerine izin vermiş, içeride de güçlü bir muhalefet oluşmasına zemin hazırlamıştı. Özellikle 1959'da petrolün bulunmasından sonra oluşan hızlı ekonomik dönüşüm, kralın geleneksel yönetim anlayışıyla çelişiyordu. Arap milliyetçiliğinin yükseldiği o dönemde İdris'in bu akıma mesafeli duruşu, subaylar arasında onu meşruiyetini yitirmiş bir figür haline getirmişti. Darbe, bu yüzden sadece askeri bir müdahale değil, aynı zamanda bir dönem kapanışının göstergesiydi. Ne var ki Kaddafi'nin getirdiği rejim de Libya'ya ne istikrar ne de özgürlük getirebildi; sonrası malum.